Chơi ngẫu hứng (Lead hay Improvisation)

634
  • Chơi ngẫu hứng là gì

Để có thể đánh ngẫu hứng thường là ở đoạn giang tấu trong một bài hát, người chơi nên biết Lead là gì. Theo đó, Lead có nghĩa là sự chọn lựa 8 nốt nhạc phù hợp trong tổng số 12 nốt nhạc của mỗi quảng 8 (12 nốt quãng có độ dài bằng ½ cung) để người chơi sáng tạo phiêu (feel) ngẫu hứng trên các nốt đó để tạo thành một giai điệu ăn rơ với giai điệu của bài hát.

  • Cách Chơi ngẫu hứng

Để chơi ngẫu hứng, người chơi cần tiến hành các bước tuần tự như sau:

  • Trước tiên, người chơi tìm xem 8 nốt nhạc phù hợp đó là các nốt nhạc nào. Muốn vậy thì phải xem chủ âm của bài hát là hợp âm gì từ đó suy ra âm giai (scale) của bài hát đó. Muốn biết chủ âm của bài hát thì phải nhìn vào đầu khóa của khuông nhạc, ví dụ như đầu khóa của khuông nhạc không có dấu thăng (#) hay giáng (b) gì cả thì chủ âm của bài hát sẽ có thể là C hay Am, tùy theo bài vui hay bài buồn. Tiếp đến, nhìn vào nốt cuối cùng của bài hát để xem nốt giai điệu đó là nốt gì, nếu là nốt C thì chủ âm là Đô Trưởng (C) còn nếu là nốt A thì chủ âm sẽ là La Thứ (Am);
  • Xem tác giả bài hát có dùng Trưởng hòa thanh hay Thứ hòa thanh; Trưởng giai điệu hay Thứ giai điệu không, nếu có thì phải điều chỉnh các nốt VI & VII trong 8 nốt nhạc của âm giai lại cho phù hợp;
  • Tìm một vòng hòa âm phù hợp để Lead và thông thường người chơi nên sử dụng chính vòng hòa thanh có sẳn trong đoạn A hay đoạn B của bài hát để Lead trên vòng hòa âm đó hoặc có thể sử dụng những vòng hòa thanh phổ biến khác ví dụ như vòng hòa âm lùi dần quảng 2, vòng hòa âm quãng 4 hẹp, vòng hòa âm Canon (I-V-vi-iii-IV-I-IV-V), vòng hòa âm I-vi-ii-V để Lead;
  • Tìm một đoạn giai điệu tiêu biểu (tức là đoạn giai điệu đó thường được lặp đi lặp lại hay có các ca từ giống với tên của bài hát…) trong bài hát và sử dụng tiết tấu của đoạn giai điệu đó làm sườn cho đoạn Lead để dù cho người chơi có chơi ngẫu hứng đến đâu thì người nghe vẫn càm thấy đâu đó cái cái chất, cái hồn của bài hát thoáng qua rồi từ đó người chơi sẽ dựa vào cái sườn tiết tấu và giai điệu đó để phát triển giai điệu và tiết tấu ra xa và rộng hơn ở 2-3 quãng 8 rồi sau đó lại quay về tái hiện lại đoạn giai điệu làm sườn đó ở quãng cũ trước đó hay có thể ở các quãng 8 khác chẳng hạn; và
  • Biết cách áp dụng linh hoạt qua lại giữa 5 loại Lead đó là: (1) Lead theo cách bước lần đi theo âm giai của chủ âm (diatonic); (2) Lead theo các nốt nhạc có trong hợp âm; (3) lead theo âm giai nữa cung chromatic; (4) Lead theo các quãng thuận, nghịch; và (5) Lead theo trộn 04 cách nói trên lại với nhau.
  • Lưu ý khi ngẫu hứng

  Khi chơi ngẫu hứng, người chơi cũng cần lưu ý đến 6 điểm sau:

  • Dù đã chọn ra 8 nốt nhạc để diễn tấu trên đó nhưng trong một số trường hợp mà các nốt nhạc của một hợp âm (hợp âm 3 nốt, hợp âm 4 nốt) trong một ô nhạc nào đó lại không trùng với 8 nốt của âm giai đã chọn thì trong trường hợp đó người chơi phải ưu tiên sử dụng các nốt có trong hợp âm tại ô nhạc đó cùng với các nốt còn lại trong 8 nốt của âm giai và lý giải cho việc sử dụng đó bằng Trưởng hòa thanh, Thứ hòa thanh hay Trưởng hòa thanh, Thứ giai điệu. Nếu không giải thích được như vậy thì có thể giải thích rằng trong một hợp âm 3 thì 3 vị trí chính nằm ở 1-3-5, các vị trí 2-4 sẽ là 1 cung hay ½ cung tùy theo hợp âm đó là hợp âm trưởng hay hợp âm thứ. Còn đối với hợp âm 4 thì 4 vị trí (hợp âm 7) chính nằm ở 1-3-5-7 thì các nốt ở vị trí 2-4-6 sẽ là 1 cung hay ½ cung tùy theo hợp âm đó là hợp âm trưởng hay hợp âm thứ;
  • Khi đã xác định được chủ âm của bài hát là hợp âm gì thì âm giai của bài hát sẽ theo chủ âm của bài hát đó. Tuy nhiên, trong bài hát sẽ có nhiều hợp âm chứ không phải chỉ có chủ âm nên câu hỏi đặt ra là tại một ô nhịp nào đó mà nếu hợp âm tại đó không phải là chủ âm hay hợp âm song song với chủ âm, nếu muốn chơi lead âm giai tại đó thì người chơi sẽ đánh theo âm giai của chủ âm bài hát hay đánh theo âm giai của hợp âm tại ô nhịp đó. Câu trả lời là người chơi vẫn phải đánh âm giai của chủ âm cộng các nốt có trong hợp âm tại ô nhịp đó. Ví dụ âm giai của Cm là: C – B – Eb – F – G – Ab – Bb. Tuy nhiên, trong một ô nhịp nào đó của bài hát có hợp âm là G7 mà người chơi muốn chạy âm giai tại đó thì âm giai khi đó sẽ như sau: G – Ab – B – C – D – Eb – F. Nốt Bb của âm giai Cm được đổi thành B vì hợp âm G có nốt B ở bậc 3;      
  • Trong 8 nốt nhạc có trong âm giai đã chọn thì những nốt nhạc nào có trong các nốt nhạc của hợp âm đã chọn tại một ô nhịp nào đó thì sẽ được ưu tiên đánh nhiều hơn các nốt khác trong 8 nốt nhạc trong âm giai và khi giai điệu dừng lại ở đâu thì người chơi phải cố gắng dừng lại tại một trong các nốt có trong hợp âm đã chọn tại ô nhịp đó;  
  • Để cho có sự hòa thanh cho hay thì nốt sau cùng của giai điệu khi dừng lại nên tránh nốt bass của hợp âm tay trái (nốt bass thường là nốt gốc nếu ở thể nguyên vị hay cũng có thể ở các thể đão 1, 2, 3. Tuy nhiên, nếu nốt giai điệu mà trùng với nốt bass của hợp âm tay trái (nốt bass ở thể nguyên vị) thì không cần tránh nốt bass của hợp âm tay trái vì nốt bass đó đại diện cho cả âm giai nên không có hòa âm tại vị trí đó cũng không sao;
  • Không nên Lead tại chỗ trong vòng 1 quãng 8 vì nó sẽ làm cho giai điệu đơn điệu, ỳ, không có sự sáng tạo mà người chơi phải cố gắng chạy lên chạy xuống xa ra từ 2 quãng 8 trở lên để tạo sự khác biệt, tính đa dạng, tạo sắc thái giúp tạo sự tò mò, thích thú cho người nghe; và
  • Khi đánh các nốt cách nhau ½ cung thì cho cảm giác buồn, tối còn đánh 2 nốt cách nhau 1 cung thì nó có vẻ vui tươi, trong sáng. Nhạc Rock & Blues hay dùng các quãng ½ cung và quãng 5 giảm (khoảng cách 3 cung ví dụ như A – Eb). Thêm vào đó, khi đánh các nốt cách nhau 1 ½ cung thì cho cảm giác buồn, tối còn đánh 2 nốt cách nhau 2 cung thì nó có vẻ vui, sáng. Từ đó suy ra là hợp âm trưởng thì 2 cung + 1,5 cung (vui trước rồi buồn sau) và hợp âm trưởng là 1,5 cung + 2 cung (buồn trước vui sau).
  • Cách chơi nhạc ngũ cung (Pentatonic) trong đệm piano
  • Nhạc ngũ cungđược sử dụng rộng rãi trong nhạc Rock, Blues, Metal, Jazz, Fusion, Country và nhiều thể loại khác. Âm giai Pentatonic chỉ bao gồm có 5 nốt, bắt đầu với nốt gốc và kết thúc là 1 quãng 8 của nốt gốc đó.
  • Vì nhạc ngũ cung chỉ có 5 nốt nên không thể dùng toàn bộ các hợp âm của nhạc phương Tây (nhạc thất cung) để đặt hợp âm theo hợp âm phương nhạc phương tây được. Do đó, khi đệm thì bạn sẽ áp dụng cách rải các nốt hơn là đi hợp âm.
  • Nhạc ngũ cung cũng được chia ra điệu thức trưởng và điệu thức thứ. Nguyên tắc chính của nhạc ngũ cung đó là hai nốt mà liên kề nhau thì sẽ không được cách nhau ½ cung. Như vậy, bằng cách loại bỏ âm bậc 4 và âm bậc 7 của âm giai trưởng tự nhiên 7 nốt của nhạc thất cung thì sẽ ra được công thức của trưởng ngũ cung. Công thức của trưởng ngũ cung là: 1, 1, 1, 1 ½ 1. Ví dụ: C, D, E, G A C. Đối với điệu thức thứ ngũ cung thì bằng cách loại bỏ âm bậc 2 và âm bậc 6 của âm thứ trưởng tự nhiên của thứ thất cung thì sẽ ra công thức của thứ ngũ cung. Công thức thứ ngũ cung là: 1 1/2, 1, 1, 1 1/2, 1. Ví dụ: C Eb F G Bb C.
  • Riêng đối với các bài hát có hơi hướng dân ca Nam bộ thì bạn nên dùng thang âm Nam bộ (ví dụ như các bài chiếc áo bà ba, mưa rừng…). Theo đó, âm bậc 6 sẽ tăng lên ½ cung so với âm giai ngũ cung thứ (nếu hát thì rung nốt thứ 3). Ví dụ như âm giai Am là La-Đô-Rê-Mi-F#-Lá. Có một số bài hát bolero thì cần sự kết hợp giữa âm giai thứ ngũ cung hoặc trưởng ngũ cung với thang âm Nam bộ.
  • Đối với các bài hát mang âm hưởng núi rừng tây nguyên thì bạn lại tận dụng các cặp ½ cung Mi-Fa và Si-Đô theo hai cặp chơi riêng là: Đô-Rê-Mi và Sol-Si-Đô.
  • Đối với các bài hát ở vùng Thanh Nghệ Tỉnh theo lối hát ru thì thang âm gồm 3 nốt theo 2 quảng 4 đúng. Ví dụ như: C F Bb.
  • Đối với các bài hát về Huế thì cũng dùng dạng trưởng ngũ cung và thứ ngũ cung như đã nói ở trên.