Đường đi của nốt Bass và âm hình đệm tay trái piano

2619

Nguyễn Hữu Phước biên soạn dựa trên kinh nghiệm học piano của mình

  • Những tác phẩm âm nhạc hay chắc chắn không thể thiếu được âm thanh của tiếng bass. Tiếng Bass thường được xem như cái sườn của giai điệu và nhịp điệu trong âm nhạc. Nó cho ra âm thanh sâu, căng, tròn, êm, chặt chẽ, chính xác, nhanh và có lực. Nói chung nốt bass thường là nốt gốc của hợp âm (nằm ở các phách mạnh hay mạnh vừa) nhưng đôi khi nốt bass lại không có trong các nốt có trong hợp âm khi người chơi muốn nối dẫn nốt bass giữa các hợp âm lại với nhau sao cho có hòa thanh. Có thể nói một cách ngắn gọn đó là nếu Bass là dẫn dắt và Mid (giai điệu) là hài hòa thì khi Bass và Mid kết hợp lại với nhau sẽ làm nền cho Treble biểu diễn.
  • Muốn cho nốt bass được dày, sâu, căng, tròn thì bạn có thể đánh chồng quãng 8 hay có thể đánh nốt bass tách ra khỏi phần đệm ít nhất là 1 quãng 8 để tạo ra âm thanh có độ trầm hơn nữa. Tuy nhiên, lưu ý rằng khoảng cách giữa nốt bass và phần âm hình đệm cũng ở bên tay trái không nên cách nhau quá 2 quãng 8 vì như vậy âm thanh sẽ bị rỗng.
  • Nốt bass đi từ hợp âm này sang hợp âm kia sẽ hay hơn nếu được di chuyển theo biểu đồ hình sin và nếu có thể thì nên đi ngược lại với chiều đi của các nốt giai điệu dù không phải luôn luôn là như vậy vì khi các nốt giai điệu và các nốt bass đi ngược lại với nhau thì càng ngày sẽ càng gần nhau hơn mà có thể chạm vào nhau hay nếu càng ngày càng xa nhau hơn thì sẽ tạo khoảng trống lớn ở giữa chúng và kết quả là làm cho phần đệm và phần giai điệu bị rời rạc. Vì thế cho nên khi nốt bass và nốt giai điệu càng gần nhau thì phải tìm cách làm sao để tách chúng ra lần lược hay đồng thời và khi cả hai ở quá xa nhau thì phải tìm cách làm sao để kéo chúng lại với nhau một cách lần lược hay đồng thời với nhau.
  • Có bốn cách phổ biến để nối nốt bass từ hợp âm này sang hợp âm kia mà có hòa âm đó là:
  • Cách 1: sử dụng các thể đảo của hợp âm. Chú ý là khi hết một đoạn hay từ phiên khúc A vào điệp khúc B thì nên trở về nốt bass gốc của hợp âm chủ. Trên thực tế, sẽ có trường hợp các nốt giai điệu ở tay phải lại trùng với nốt bass ở tay trái (dù cách nhau 1 hoặc 2 quãng 8 đúng) và trong tình huống như vậy thì sẽ không có hòa âm giữa nốt bass và nốt giai điệu tại điểm trùng nhau đó cho nên nốt bass nên tìm cách làm sao để tránh nốt giai điệu (nhưng không phải luôn là bắt buộc) bằng cách di chuyển vị trí khác, ví dụ như di chuyển một quãng 3 để thành bè quãng 3 (đây là khoảng cách tốt nhất vì có thể phân biệt được trưởng hoặc thứ) hay di chuyển một quãng 5 để trở thành bè quãng 5. Việc sử dụng các thể đảo của các hợp âm sẽ giúp cho bè bass được liền lạc với nhau hơn qua việc các nốt bass của hai hợp âm sẽ trùng với nhau hay gần với nhau hơn. Bên cạnh đó, nó cũng sẽ giúp tạo thêm sắc thái mới lạ, phong phú hơn so với trường hợp lúc nào cũng chơi ở thể nguyên vị của hợp âm.

Lưu ý 1: khi nốt bass ở vị trí nào trong các nốt có trong hợp âm, ví dụ như ở vị trí gốc nguyên vị chẳng hạn thì các nốt còn lại của hợp âm trong phần âm hình đệm dù có nằm ở vị trí nguyên vị hay ở các thể đảo nào khác của hợp âm thì màu sắc âm thanh phát ra cũng đều như nhau cả. Chỉ khi đổi vị trí của nốt bass đi khỏi vị trí gốc nguyên vị thì màu sắc âm thanh ở phần âm hình đệm mới thay đổi theo. Như vậy, khi muốn chuyển vị trí của phần đệm hợp âm đầu đến vị trí âm hình đệm của hợp âm sau ở nơi bạn muốn mà vị trí âm hình đệm của hợp âm sau lại không nằm gần vị trí với âm hình đệm của hợp âm đầu thì có thể dịch chuyển vị trí âm hình đệm ban đầu đi miễn sao nốt bass vẫn nằm nguyên ở vị trí ban đầu (sẽ không làm thay đổi màu sắc âm thanh) cho đến gần với vị trí âm hình đệm mà bạn muốn của hợp âm sau rồi chuyển tử nốt bass của hợp âm đầu qua nốt bass của hợp âm sau cho gần.

Lưu ý 2: Khi hết một đoạn hay kết bài thì thường phải đặt hợp âm ở thể nguyên vị (theo kiểu kết trọn). Tuy nhiên, nếu đó không phải là kết trọn mà giai điệu lại tiếp tục đi tiếp thì vẫn có thể sử dụng các thể đảo của hợp âm như đã nói ở trên.

  • Cách 2: di chuyển theo bước lần đi lên hay đi xuống các quãng 2 hay di chuyển xuống quãng 3, rồi đi lên quãng 4 và lại đi xuống quãng 5 (tức là theo các nốt có trong hợp âm) hay có thể nhảy xa đến tối đa 1 quãng 8 (trong trường hợp mà nốt bass và phần đệm có khoảng cách quá gần với giai điệu hay ở vị trí quá trầm) trong âm giai của bài hát.

Việc di chuyển nốt bass giữa các hợp âm theo bước lần và theo các quãng 3, 4, 5 sẽ thường theo những cách sau đây:

  • Di chuyển theo các nốt có trong hợp âm. Lưu ý là cách di chuyển này thường vướng vào nốt 3 của hợp âm. Vì đây là nốt quyết định tính chất trưởng hay thứ của hợp âm cho nên đôi khi nó lại bị chỏi với các nốt của giai điệu. Khi gặp trường hợp như vậy thì nên tránh, đặc biệt là ở các hợp âm thứ;
  • Di chuyển theo các nốt có trong hợp âm nhưng chỉ sử dụng cho âm 1 và âm 5 mà thôi, bao gồm: 1 rồi 1 hay 5 rồi 1 (cho một số điệu nhạc đặc trưng ví dụ chằng hạn như điệu Pop); và
  • Di chuyển theo dạng diatonic (âm giai). Khi di chuyển nốt bass theo dạng diatonic hay chromatic thì chúng không nhất thiết phải liền bật với nhau mà có thể ở vị trí khác mà gần với vị trí nốt bass của hợp âm tiếp theo, miễn sao không quá một quãng 8 giữa hai nốt bass. Có thể đánh mạnh toàn bộ các nốt bass chạy theo âm giai để làm rõ ràng hơn đường đi của nốt bass.
  • Cách 3: di chuyển lên hay xuống theo dạng chromatic ½ cung. Lưu ý, bạn phải làm sao để việc di chuyển này phải nằm ở các phách yếu để các nốt nằm ngoài các nốt có trong âm giai chỉ nghe lướt qua mà thôi, để không làm ảnh hưởng đến các nốt có trong âm giai của ca khúc.
  • Cách 4: Cách tốt nhất là chơi luân phiên 3 cách đã nói ở trên hay trộn cả 3 cách đó lại với nhau trong một ô nhịp để làm cho phần đệm thêm phong phú và làm cho người nghe không đoán được bạn sắp chơi kỹ thuật gì ở nốt bass nhằm giúp tạo ra sự tò mò cho người nghe. Bạn cũng không nên di chuyển nốt bass một cách máy móc ở tất cả các ô nhịp trong ca khúc mà chỉ nên sử dụng ở những vị trí hợp lý mà thôi bao gồm:
  • Từ nốt sau cùng của đoạn Intro ở hợp âm 7 át lấy đà để trở về chủ âm;
  • Từ hợp âm 7 át về hợp âm chủ giữa các câu trong 1 đoạn với mục đích nối 2 câu lại với nhau (không nên dẫn nốt bass nếu có hợp âm 7 át về hợp âm chủ ở giữa của 1 câu);
  • Từ phiên khúc đi vào điệp khúc (nên thay đổi tiết tấu đường đi của các nốt bass sao cho có thể tạo ra sự khác biệt với tiết tấu điệu chính của ca khúc);
  • Các nốt bass dẫn của cách 2 và cách 3 có thể ít hay nhiều nốt, tùy theo tiết điệu của ca khúc và thường có từ 1 đến 3 nốt, nên có thể được sử dụng luân phiên nhau;
  • Các nốt bass phụ không nhất thiết phải nằm trong các nốt có trong hợp âm mà có thể là các nốt có trong âm giai mà thôi; và
  • Cũng có thể thay đổi vị trí của các nốt bass hay thêm các nốt bass phụ vào các nốt bass chính.

Lưu ý 1: Khi chạy 1 đoạn câu các nốt bass làm chức năng nối dẫn thì không nên chơi chúng ở quãng quá trầm vì sẽ bị ồn do quá trầm và từ đó sẽ làm cho âm thanh của giai điệu bass không được rõ ràng.

Lưu ý 2: Khi di chuyển từ nốt bass gốc của hợp âm trước sang nốt bass gốc của hợp âm sau thì sẽ xảy ra một trong hai trường hợp hoặc là đi lên hay hoặc là đi xuống. Nốt bass gốc của hợp âm sau mà gần với nốt bass gốc của hợp âm trước thì sẽ được ưu tiên chọn. Tuy nhiên, cũng có 2 trường hợp ngoại lệ đó là: (1) nếu nốt bass và phần âm hình đệm mà làm theo hướng dẫn trên bị quá gần với phần nốt giai điệu thì bạn nên thục lùi về phía sau và tìm nốt bass gốc của hợp âm tương tự nhưng sẽ cách 1 quãng 8 hay đi lùi về nốt có trong hợp âm để tiến gần hơn về nốt bass gốc của hợp âm sau; và (2) nốt bass và phần đệm nếu đi theo cách hướng dẫn trên mà làm cho nốt bass bị xuống ở quãng quá trầm thì bạn nên cân nhắc tiến lên phía trước tìm nốt bass gốc của hợp âm sau nhưng cách 1 quãng 8 hay đi lên về nốt có trong hợp âm trước để tiến gần về nốt bass của hợp âm sau.

Lưu ý 3: Các nốt bass có thể được lập lại giống nhau trước khi qua nốt bass khác.

Lưu ý 4: Không nên đánh nốt bass đi lên hay đi xuống 2 lần quãng 4 hay 2 lần quãng 5 vì khi làm như vậy thì nốt bass sẽ có thể bị chạm với nốt giai điệu hay bị quá trầm gây ồn.

Lưu ý 5: Mặc dù chức năng chính của nốt bass là làm nền móng và giữ nhịp cho ca khúc nhưng đôi khi để có thêm màu sắc cho phần đệm thì bạn cũng có thể sử dụng một đoạn bass tự soạn (hay còn gọi là solo bass) để đảm nhiệm cùng một lúc cả 4 chức năng sau đây: (i) làm bè bass cho giai điệu; (ii) làm tiết tấu của điệu ở phần đệm; (iii) nối các đoạn/câu lại với nhau; (iv) dẫn (ví dụ như dẫn từ phiên khúc vào điệp khúc). Chú ý là đoạn bass có nhiều chức năng này không nên ở quãng quá trầm vì sẽ không làm rõ được giai điệu của nốt bass. Bên cạnh đó, cũng cần lưu ý là khi di chuyển nốt bass từ hợp âm này sang nốt bass của hợp âm tiếp theo thì phải về nốt gốc của hợp âm sau (không được qua các nốt còn lại trong hợp âm sau).

Lưu ý 6: Quãng của nốt bass trong âm giai trưởng từ hợp âm này sang hợp âm kia không được ở quãng 2#, 4# và 5# vì nghe cảm thấy căng thẳng cần giải quyết. Thay vào đó, 2# sẽ thay bằng 7b, 4# thay bằng 5b, 5# thay bằng 4b.

Lưu ý 7: Không có cách nào trong các cách được nêu ở trên là hay hơn cả mà sẽ tùy vào tính chất điệu nhạc của ca khúc để quyết định xem nốt bass nên di chuyển như thế là phù hợp nhất. Có một số ca khúc ví dụ như ở điệu Pop thì chơi các nốt bậc 1 của nốt bass là hay nhất vì điệu Pop cần sự mộc mạc. Tuy nhiên, nếu đó là các ca khúc bolero thì bạn nên sử dụng các nốt ở bậc 5 để tạo sự nối kết, uyển chuyển. Bên cạnh đó, đối với các ca khúc đồng quê Việt Nam thì lại thường có tính chất bình dị, mộc mạc nên thường sẽ sử dụng các nốt bậc 1, bậc 5 mà thôi. Các ca khúc có hơi hướng nhạc tây thì nên sử dụng các nốt theo dinatonic (âm giai), chromatic hay kết hợp cả 2 cách đó lại với nhau.

Lưu ý 8: Cũng có đôi khi nốt bass lại được nhạc sĩ cố ý không cho về phách mạnh (đó là trong trường hợp nhịp dỡ, nghịch phách, đão phách) trong 1 ô nhịp nào đó của bài nhạc nhằm mục đích tạo một hiệu ứng gì đó theo ý đồ riêng của tác giả thì sau đó bạn phải tìm cách di chuyển dồn lần về ngay nốt bass ở phách mạnh ở ô nhịp sau. Lý do của việc này là vì nhiệm vụ chính của bass là giữ nhịp mà lại đi lang thang không tìm được lối về thì các nốt khác làm sao có thể giữ được nhịp, phách thay cho bass cho được. Khi nốt bass không rơi đúng nhịp thì tay phải cần làm chức năng giữ nhịp, hay nếu tay phải bị bận phải chơi giai điệu hay chạy ngón, lót câu thì chân trái phải làm chức năng giữ nhịp cho vững.

Lưu ý 9: khi giai điệu hát theo chiều đi lên thì bè bass nên đi xuống và ngược lại.