Các kỹ thuật hỗ trợ và làm nổi bật giai điệu

11327

Nguyễn Hữu Phước biên soạn dựa trên kinh nghiệm học piano của mình

Vì ca từ của giai điệu rất đơn điệu và rời rạc cho nên cần phải có các kỹ thuật có trong piano để hỗ trợ và làm nổi bật giai điệu. Sau đây là một số kỹ thuật chính:

  • Việc chọn đánh nốt giai điệu tay phải ở quãng nào sẽ tùy thuộc vào ca từ và cao trào của ca khúc. Ví dụ, khi lời của ca khúc có tính chất trầm buồn thì nên đánh ở quãng thấp gần với âm hình đệm của tay trái. Tuy nhiên, khi lời của ca khúc có tính chất cao trào thì nên đánh xa khỏi âm hình đệm tay trái để tạo sắc thái.
  • Khi gặp một đoạn giai điệu nào đó mà muốn có sự khác biệt, tương phản so với các phần giai điệu khác của ca khúc thì có thể đột ngột dời phần giai điệu đó ra xa nơi khác trong một hay vài ô nhịp nào đó để tạo hiệu ứng rồi quay trở về như cũ. Việc di chuyển này cũng có thể áp dụng đối với các ca khúc hát song ca cách nhau 1 quãng 8. Ví dụ như ca sĩ này hát ở quãng 8 này xong rồi thì di chuyển lên hay xuống 1 quảng 8 để ca sĩ kia hát. Sau đó, đến phần điệp khúc thì hợp hai giọng lại thành một bằng cách đánh bè quảng 8, bè quãng 3 hay khó hơn là bè quãng 4, quãng 5, 6.
  • Khi tự solo hay đệm cho ca sĩ hát một ca khúc thì bạn có thể dùng các kỹ thuật như: chèn, lót câu, nối (nối phụ và nối chính, dẫn và tô điểm ở phần tay phải để nối các câu, các đoạn lại với nhau sao cho liền lạc. Theo đó:
  • Chèn là việc dùng các nốt có trong hợp âm tại ô nhịp đó hay các nốt có trong âm giai của ca khúc dưới dạng chồng âm hay rãi hay kết hợp cả hai vào khoảng trống giữa nốt cuối của giai điệu câu trước và nốt đầu giai điệu của câu kế tiếp để cho ca khúc được đầy đặn, ít khoảng trống làm cho ca khúc bị rỗng. Chú ý là việc chèn không nhất thiết lúc nào cũng phải nằm trong cùng quãng cao độ của giai điệu mà có thể là từ một quãng khác lên hoặc xuống xa hơn 1 quãng 8 tùy vị trí của giai điệu tại thời điểm đó hay/và từ một nốt có trong hợp âm của câu này đến một nốt có trong hợp âm của câu kế tiếp. Tuy nhiên, để chèn cho hay thì tiết tấu của đoạn chèn phải giống (có thể là giống hoàn toàn hoặc có sự giản lược bớt hay thêm nốt vào nhưng phải nghe làm sao cho ra được tính chất của điệu tính) với tiết tấu điệu của ca khúc. Do vị trí chèn thường nằm giữa hai câu nên tại vị trí đoạn chèn đó sẽ không có giai điệu cho nên âm thanh của đoạn chèn sẽ được xem như là một giai điệu mới được chèn vào ca khúc và vì thế âm thanh của nó có thể bằng với âm thanh của giai điệu;
  • Lót câu cũng là một dạng của chèn nhưng nó hoặc là: (1) phòng tạo âm điệu một đoạn giai điệu ngắn hay motif tiêu biểu của ca khúc (tức là giữ nguyên khoảng cách chuyển động, trường độ, cường độ của đoạn giai điệu hay motif đó và chỉ thay đổi bậc âm năng lên hoặc hạ xuống mà thôi); hay (2) phỏng tạo lại tiết tấu của đoạn giai điệu hay motif đó (thường là lấy đoạn của câu ngay trước đó) hay chỉ là chất liệu của đoạn giai điệu hay motif tiêu biểu đó bằng cách cho đi trên các nốt có trong âm giai của ca khúc để làm câu lót. Nếu đoạn giai điệu hay motif đó có trường độ dài quá mà khoảng trống để lót câu không đủ chỗ thì có thể gấp đôi tiết tấu. Ngược lại, nếu chỗ cần lót câu có khoảng trống lớn mà đoạn giai điệu lại hay motif đó ngắn thì có thể chia đôi tiết tấu của đoạn đó ra. Một kỹ thuật khác của lót câu là tô điểm các nốt khác có trong âm giai của bài hát hay trong âm giai Chromatic (1/2 cung) xung quanh nốt giai điệu sau cùng vừa chấm dứt. Cũng giống như chèn, đoạn lót câu không quan trọng về cao độ nhưng phải theo tiết tấu điệu của ca khúc;
  • Nối cũng là một dạng của chèn và có 2 chức năng chính là: (1) nối hòa âm từ một nốt bất kỳ của hợp âm câu này sang nốt bất kỳ của hợp âm câu kế tiếp; và (2) nối cao độ giai điệu từ cao độ nốt sau cùng của đoạn, câu này sang cao độ của nốt giai điệu đầu tiên của đoạn, câu kế tiếp. Có hai loại nối là nối chính và nối phụ.
  • Nối chính (chạy ngón)
  • Phải xác định được thời gian và vị trí cho chính xác;
  • Có thể dùng kỹ thuật chồng âm hay rãi giai điệu;
  • Nối và dẫn đều nằm trên hòa âm (đó là hợp âm đang sử dụng) hay chuyển từ hợp âm này sang hợp âm khác (ví dụ G Gsub4 G7 C), theo đó:
  • Nối có thể là phần chuẩn bị để vào cao trào của điệp khúc. Nối làm sao cho hay thì cũng phải lấy chất liệu của giai điệu (cao độ và tiết tấu) ca khúc làm khung sườn;
  • Dẫn có thể từ hợp âm này dẫn sang hợp âm khác;
  • Dẫn giai điệu có thể sớm hay muộn 1 tý so với nốt đệm trong hợp âm của tay trái (chú ý là âm đầu và âm cuối phải về đúng nốt hợp âm);
  • Dẫn thì có thể dẫn lên hoặc dẫn xuống;
  • Dẫn có thể lấy chất liệu giai điệu của ca khúc;
  • Dẫn cần chú ý là dẫn từ đâu đến đâu hay dẫn từ hợp âm này sang hợp âm kia; và
  • Âm hình dẫn có chất liệu giai điệu thì càng hay (nếu không thể thì có thể dẫn độc lập).
  • Nối phụ

Khi khoảng trống dài hơn phần giai điệu trước đó (thường là từ 3 phách trở lên ở hai ô nhịp khác nhau) thì ngoài việc lập lại theo giai điệu có thể còn dư khoảng trống. Trong trường hợp này, nên dùng kỹ thuật nối phụ để làm đầy khoảng trống. Nối phụ có thể dùng kỹ thuật chạy quanh tô điểm nốt sau cùng của giai điệu trước đó.

  • Dẫn giúp nối từ nốt sau cùng của giai điệu của đoạn, câu này sang nốt giai điệu đầu tiên của đoạn, câu kế tiếp thông qua các bước lần quãng 2, 3 theo âm giai hay theo các nốt có trong hợp âm và thường được sử dụng từ nốt sau cùng của phiên khúc vào nốt đầu tiên của điệp khúc nhưng không nhất thiết là nối giai điệu mà có thể chỉ là nối hòa âm và âm lượng có sự điều chỉnh từ nhỏ, to dần đến to để vào phần cao trào của điệp khúc;
    • Tô điểm là việc sử dụng các nốt có tiết tấu khác đi (thường là nhanh hơn và không tính vào trường độ của nốt chính ví dụ như nốt qua, nốt thêu…) so với tiết tấu của điệu ca khúc để tô điểm cho nốt sau cùng của 1 câu hay ở các chữ trong câu có dấu hỏi, dấu ngã và dấu nặng. Dấu hỏi thường nên dùng móc kép đi lên còn dấu ngã thì thường là móc kép đi xuống trong khi dấu nặng thì nên láy qua láy lại. Thông thường, để cho đơn giản thì các nốt tô điểm sẽ được cho chạy xung quanh nốt cần tô điểm theo dạng ví dụ như chromatic ½ cung, tuy nhiên, cũng có thể tô điểm ở các nốt khác có trong hợp âm đã chọn ở ô nhịp đó tại vị trí quãng đó hay thậm chí ở các quãng khác.
  1. Khi đệm cho ca sĩ hát thì việc sử dụng các kỹ thuật chén, lót, nối, dẫn, tô điểm cũng gần tương tự như khi khi solo trừ một vài sự khác biệt nhỏ đó là tay phải của bạn sẽ không phải đánh giai điệu do ca sĩ đã hát rồi nên việc chèn, lót, nối, dẫn, tô điểm sẽ thường đi từ nốt có trong hợp âm ở nốt giai điệu sau cùng của câu này sang nốt có trong các nốt của hợp âm kia tại vị trí gần với nốt giai điệu mà xuất hiện hợp âm mới (thường là ở các phách mạnh đầu tăng hay ở các phách mạnh vừa).
  2. Mẹo 1: khi đệm cho ca sĩ hát các ca khúc mà bạn chưa biết lời và bạn chỉ có thể xác định được tông trưởng/thứ, âm giai và điệu của bài hát nhưng không biết rõ hợp âm của từng ô nhịp, nếu bí quá thì ngoài các mẹo ví dụ như bắt đầu vào bài thì sử dụng hợp âm gốc, hết 1 đoạn thì dùng hợp âm gốc để vào B (nếu ca khúc chỉ có 1 đoạn A và 1 đoạn B) hay dùng hợp âm 5 để trở về hợp âm gốc của đoạn A 2 (nếu ca khúc có đoạn A 1 và A 2 và B), hay về hợp âm gốc khi kết bài, bạn có thể dùng kỹ thuật nối, dẫn từ hợp âm này sang hợp âm kia (dù không đúng hay không hay về hòa âm) thỉ người nghe không chuyên vẫn có thể thấy chấp nhận được vì có sự liền lạc, dẫn đắt, kiệu giữa các đoạn/câu lại với nhau.
  3. Mẹo 2: khi đệm cho ca sĩ hát mà ca sĩ chưa quen với bài hát trước thì nếu sử dụng các kỹ thuật nối, dẫn hòa âm từ hợp âm này sang hợp âm kế tiếp thì sẽ giúp dìu ca sĩ theo được với tiết tấu/nhịp điệu của ca khúc.
  4. Mẹo 3: khi ban nhạc đang chơi cho ca sĩ hát mà bạn muốn nhày vào chơi chung bằng cách chèn, lót, nối, dẫn, tô điểm cho giai điệu nhưng bạn chỉ nhớ được các nốt của giai điệu và âm giai của ca khúc mà thôi thỉ bạn có thể dùng kỹ thuật nối giai điệu chính xác từ nốt sau cùng của câu giai điệu này đến nốt giai điệu tại phách mạnh của câu tiếp theo tại bất kỳ cao độ nào (thường là ở cao độ cao hơn khu vực giai điệu 1 quãng 8).
  5. Cần xác định chính xác các mốc thời gian và vị trí để chèn, lót câu cho phù hợp (chú ý là bạn phải dành khoảng trống hợp lý để ca sĩ lấy hơi để vào giai điệu của câu kế tiếp).
  6. Có nhiều cách chèn, lót câu như đánh chồng âm hay rãi giai điệu. Riêng đối với cách rãi giai điệu thì có hai loại là:
    • Cao độ
      • lặp lại giai điệu ở cùng cao độ; và
      • lặp lại giai điệu nhưng ở khác cao độ (cao lên hay thấp xuống khoảng 1 quãng 8).
    • Âm hình
      • Giữ nguyên cao độ và tiết tấu;
      • Thay đổi cao độ nhưng giữ nguyên tiết tấu;
      • Rút ngắn hay kéo dài âm hình (ví dụ: đơn sang kép, đơn sang móc giật…); và
      • Tô điểm xung quanh cao độ của nốt sau cùng của đoạn. Nốt tô điểm thường được gọi là petite note hay Grace note. Nốt tô điểm thường được chơi với trường độ ngắn nhất có thể bằng cách nhấc các ngón tay nhanh).
  7. Khi đệm cho ca sĩ hát mà tới đoạn ca sĩ đang hát thỉ bạn nên giảm thiểu việc sử dụng các kỹ thuật hỗ trợ để làm nổi bật giai điệu mà chỉ nên đệm hay rãi hợp âm theo tiết điệu đã chọn mà thôi để giúp cho nhạc đệm và giọng ca sĩ hòa quyện lại với nhau.
  8. Khi giai điệu có nhiều nốt có trường âm ngắn (móc đơn, móc kép, liên 3) thì phần đệm nên dàn trải ra bằng các nốt kéo dài (nốt đen, nốt trắng, nốt tròn) và ngược lại.