Âm giai và ứng dụng trong đệm hát hay solo piano

18952
  • Nguyễn Hữu Phước biên soạn dựa trên kinh nghiệm học piano của mình
  • Âm giai là gì

Nói chung, theo hệ thống bình quân luật thì một quãng 8 được chia đều thành 12 nốt nhạc bao gồm: C C# D D# E F F# G G# A A# B. Âm giai (hay còn gọi là Thang âm hay Scale) là tập hợp của 8 nốt từ thấp đến cao được chọn theo nhiều quy luật khác nhau từ 12 nốt nhạc ở trên tùy vào mục đích của người chơi như thế nào. 

  • Có bao nhiêu loại âm giai

Mỗi dân tộc sẽ có một hệ thống âm giai riêng. Ví dụ: Việt Nam có hệ thống âm giai ngũ cung hay còn được gọi là ngũ âm (ví dụ: C D E G A). Trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam thì ngoài thang âm ngũ cung căn bản đó là: 1 cung – 1.5 cung – 1 cung – 1 cung – 1.5 cung (ví dụ: C Eb F G Bb), nó còn được chia ra các khu vực lãnh thổ nhỏ hơn, ví dụ như khu vực Tây nguyên thì có hệ thống âm giai theo kiểu lục âm: 2 cung – 0.5 cung – 1 cung – 2 cung – 0.5 cung (ví dụ: C E F G B); hay là: thang âm vọng cổ miền Tây Nam bộ: 1.5 cung+ – 1 cung- – 1 cung – 1 cung – 1.5 cung (ví dụ: Eb+ F- G A C). Nhật bản cũng có hệ thống âm giai ngũ cung (A B C E F). Các nước phương tây thì có âm giai thất cung (C D E F G A B).

Tóm lại, có 4 loại âm giai cơ bản đó là:

  • Âm giai thất cung (Diatonic): Âm giai có 7 nốt chứa Âm giai trưởng và Âm giai thứ;
  • Âm giai Chromatic: Âm giai có các nốt cách nhau 1/2 cung;
  • Âm giai Blues: Âm giai có 6 nốt chứa Âm giai trưởng và Âm giai thứ; và
  • Âm giai ngũ cung (Pentatonic) chỉ có 5 nốt nhạc.

Các âm giai nói chung được phân biệt bởi 2 yếu tố đó là số lượng nốt và khoảng cách giữa các bậc.

  • Công năng của từng loại âm giai
  • Âm giai thất cung
  • Trong âm giai thất cung có hai loại âm giai là Âm giai trưởng (Major scale)Âm giai thứ (Minor scale). Sự khác nhau giữa hai âm giai này chính là vì các cung và nữa cung lại được sắp xếp khác nhau giữa các bậc nốt trong hệ thống âm giai.
  • Trong Âm giai trưởng thì lại được phân ra làm 3 loại đó là: Âm giai Trưởng tự nhiên, Âm giai Trưởng hòa thanh và Âm giai Trưởng giai điệu. Trong đó:
  • Âm giai Trưởng tự nhiên có công thức là: 1, 1, ½, 1, 1, 1, ½. Ví dụ: âm giai đô trưởng là: C – D – E – F – G – A – B – C;
  • Âm giai Trưởng hòa thanh có công thức là: 1, 1, ½, 1, ½, 1 ½, ½. Ví dụ âm giai đô trưởng là: C – D – E – F – G – Ab – B – C; và

Âm giai Trưởng tự nhiên mà có âm bậc VI hạ xuống ½ cung thì được gọi là Âm giai Trưởng hòa thanh.

  • Âm giai Trưởng giai điệu có công thức là: 1, 1, ½, 1, ½, 1, 1. Ví dụ âm giai đô trưởng là: C – D – E – F – G – Ab – Bb – C.

Âm giai Trưởng tự nhiên mà có âm bậc VI và bậc VII hạ xuống ½ cung thì được gọi là Âm giai Trưởng giai điệu.

  • Tương tự, Âm giai thứ lại được phân ra làm 3 loại đó là: Âm giai Thứ tự nhiên, Âm giai Thứ hòa thanh và Âm giai Thứ giai điệu. Trong đó:
  • Âm giai Thứ tự nhiên có công thức là: 1, ½, 1, 1, ½, 1, 1. Ví dụ âm giai La thứ là: A – B – C – D – E –  F – G – A;
  • Âm giai Thứ hòa thanh có công thức là: 1, ½, 1, 1, ½, 1 ½, ½, chủ âm. Ví dụ âm giai La thứ là: A – B – C – D – E – F – G# –  A; và

Do các yêu cầu về hoà âm khi cần hấp dẫn mạnh từ hợp âm bậc V về hợp âm chủ (bậc I), âm bậc VII của âm giai được nâng cao cho gần âm bậc VIII hơn bằng cách nâng cao bậc VII của âm giai Thứ tự nhiên lên 1/2 cung, trở thành cảm âm, từ chỗ thấp hơn bát âm 1 cung giờ chỉ còn 1/2 cung, do đó được giải quyết về bát âm rõ ràng hơn từ đó ta có Âm giai Thứ hòa thanh.

  • Âm giai Thứ giai điệu có công thức là: 1, ½, 1, 1, 1, 1, ½. Ví dụ Âm giai La thứ là: A – B – C – D – E – F# – G# – A.

Âm giai Thứ giai điệu được xây dựng bằng cách nâng bậc VI và bậc VII của Âm giai Thứ tự nhiên lên 1/2 cung. Như vậy Âm giai Thứ giai điệu chỉ khác Âm giai Trưởng tự nhiên duy nhất ở bậc III. Âm giai Thứ giai điệu thường được sử dụng trong giai điệu đi lên, khi người soạn nhạc muốn tăng cường cảm xúc của một giai điệu đi dần từ bậc V lên bậc VIII. Tuy nhiên điều đó không có nghĩa là Âm giai này không được sử dụng khi giai điệu đi xuống. 

  • Nhìn vào 2 tông C và Am này ta có thể thấy là các hợp âm của chúng giống nhau hoàn toàn. Thế nên chúng ta gọi hai âm giai C và Am là 2 âm giai tương đương: C/Am. Vậy thì có thể kết luận rằng Âm giai tương đương là 2 âm giai dùng chung bộ hợp âm.
  • Âm giai nữa cung (Chromatic)

Âm giai nửa cung hay còn gọi là âm giai đồng chuyển, âm giai bán cung là một âm giai gồm có 12 nốt mà chỉ cách nhau ½ cung. Âm giai nửa cung được tạo ra bằng cách tập hợp tất cả các nốt của âm giai trưởng và âm giai thứ, sau đó giáng bậc 2 và thăng bậc 4. Chức năng chính của Âm giai nửa cung là tô màu hoặc tô điểm cho các âm của âm giai trưởng và âm giai thứ. Nó không xác định một âm điệu, nhưng nó mang lại cảm giác chuyển động và căng thẳng. Từ lâu, nó đã được sử dụng để gợi lên sự đau buồn, mất mát hoặc đau buồn.

  • Âm giai Blues (Pentatonic)

Âm giai Blues được sử dụng rất rộng rãi trong các thể loại âm nhạc chứ không phải bị giới hạn trong dòng nhạc “Blues” như nhiều người nghĩ. Âm giai Blues cũng được phân ra làm hai loại là Âm giai trưởng và Âm giai thứ. Sự khác nhau giữa hai âm giai này chính là vì các cung và nữa cung lại được sắp xếp khác nhau giữa các bậc nốt trong hệ thống âm giai.

  • Công thức của Âm giai Trưởng Blues như sau: 1, ½, ½, 1 ½, 1, 1 ½; và
  • Công thức của Âm giai Thứ Blues như sau: 1 ½, 1, ½, ½, 1 ½, 1.

Âm giai Blues được xây dựng dựa trên ba hợp âm trội. Trong trường hợp ví dụ của C Pentatonic, ba hợp âm đó là C7 – F7 – G7. 

Lưu ý là khi tay phải chơi lead theo âm giai Blue thì tay trái của người chơi vẫn bấm các hợp âm trưởng hoặc thứ bình thường vì trong âm giai Blues chắc chắn sẽ có đầy đủ hoặc ít nhất là một phần của các nốt có trong hợp âm trường hoặc thứ đó. Ví dụ: Âm giai đô thứ Blues có các nốt sau: C – Eb – F – F# – G – A. Trong khi đó, hợp âm Cm có ba nốt là: C, Eb, G có tất cả ba nốt trong âm giai đô thứ Blues. Hợp âm Fm có ba nốt là: F Ab C thì có hai nốt là F, C có trong âm giai đô thứ Blues. Hợp âm G7 có bốn nốt là G B D F thì có hai nốt G, F có trong âm giai đô thứ Blues.

  • Âm giai ngũ cung (Chromatic)

Nhạc ngũ cung được sử dụng rộng rãi trong nhạc Rock, Blues, Metal, Jazz, Fusion, Country và nhiều thể loại khác. Âm giai Pentatonic chỉ bao gồm có 5 nốt, bắt đầu với nốt gốc và kết thúc là 1 quãng 8 của nốt gốc đó.

Vì nhạc ngũ cung chỉ có 5 nốt, trong đó Ngũ cung của Trung Quốc là: Cung, Thương, Giốc, Chũy, Vũ. Ngũ cung của Trung Quốc khi du nhập vào Việt Nam dần dần được người Việt “Việt hóa” thành Hò, Xự, Xang, Xê, Cống và thêm âm thứ 6 là Líu. Trong đó, Hò = Đồ, Xự = Rê, Xang = Fa, Xê = Sol, Cống = La nên không thể dùng toàn bộ các hợp âm của nhạc phương Tây (nhạc thất cung) để đặt hợp âm theo hợp âm nhạc phương tây được. Do đó, khi đệm thì người chơi nên áp dụng cách rải các nốt hơn là đi hợp âm.

Cái lắc léo kế tiếp của ngũ cung chính là mỗi vùng miền lại có cách luân chuyển, sắp xếp, nhấn nhá thứ tự các nốt theo những cách khác nhau tạo ra những hệ ngũ cung đặc trưng mà khi nghe là có thể hình dung đây là âm nhạc đặc thù của vùng miền nào. Việt Nam thì có ngũ cung Bắc, ngũ cung Huế, ngũ cung Tây Nguyên…. còn ở các nước khác ở Phương Đông thì có ngũ cung của Nhật Bản, ngũ cung của Ấn Độ,…

Nhạc ngũ cung cũng được chia ra điệu thức trưởng và điệu thức thứ. Nguyên tắc chính của nhạc ngũ cung đó là hai nốt mà liên kề nhau thì sẽ không được cách nhau chỉ ½ cung. Như vậy, bằng cách loại bỏ âm bậc 4 và âm bậc 7 của âm giai trưởng tự nhiên 7 nốt của nhạc thất cung thì sẽ ra được công thức của trưởng ngũ cung. Công thức của trưởng ngũ cung là: 1, 1, 1, 1 ½ 1. Ví dụ: C, D, E, G A C. Đối với điệu thức thứ ngũ cung thì bằng cách loại bỏ âm bậc 2 và âm bậc 6 của âm thứ trưởng tự nhiên của thứ thất cung thì sẽ ra công thức của thứ ngũ cung. Công thức thứ ngũ cung là: 1 1/2, 1, 1, 1 1/2, 1. Ví dụ: C Eb F G Bb C.

Riêng đối với các bài hát có hơi hướng dân ca Nam bộ thì bạn nên dùng thang âm Nam bộ (ví dụ như các bài chiếc áo bà ba, mưa rừng…). Theo đó, âm bậc 6 sẽ tăng lên ½ cung so với âm giai ngũ cung thứ (nếu hát thì rung nốt thứ 3). Ví dụ: Âm giai Am là La-Đô-Rê-Mi-F#-Lá. Có một số bài hát bolero thì cần sự kết hợp giữa âm giai thứ ngũ cung hoặc trưởng ngũ cung với thang âm Nam bộ.

Đối với các bài hát mang âm hưởng núi rừng tây nguyên thì người chơi phải tận dụng các cặp ½ cung Mi-Fa và Si-Đô theo hai cặp chơi riêng là: Đô-Rê-Mi và Sol-Si-Đô.

Đối với các bài hát ở vùng Thanh Nghệ Tỉnh theo lối hát ru thì thang âm gồm 3 nốt theo 2 quảng 4 đúng. Ví dụ như: C F Bb.

Đối với các bài hát về Huế thì cũng dùng dạng trưởng ngũ cung và thứ ngũ cung như đã nói ở trên.

  • Ứng dụng trong đệm hát hay solo piano

Học về âm giai có ích gì cho việc chơi đàn không? Rất có ích, nó giúp người chơi có khả năng sáng tạo ra những giai điệu mới lạ tại từng thời điểm dựa theo cảm xúc mà không còn bó buộc người chơi trong 2 âm giai quen thuộc là Trưởng và Thứ trong phần lớn các bản nhạc phổ biến trên thế giới. Hoặc nếu người chơi là nhạc sĩ và có ai đó đặt hàng để viết 1 bản nhạc nào đó mang âm hưởng của Nhật Bản hoặc Ấn Độ hay mang màu sắc Blue/Jazz thì chắc chắn những hiểu biết về scale/âm giai là những kiến thức không thừa thải cho người chơi.

Âm giai sẽ giúp người chơi: (i) có được sự cảm âm tốt; (ii) dò tìm được giai điệu của bài hát; (iii) dò tone bài hát; (iv) đặt hợp âm phú hợp cho một ca khúc; (v) solo một ca khúc; và (vi) Lead ngẫu hứng.