Âm giai và cách ứng dụng khi chơi piano

29262
  • Âm giai là gì

Nói chung, theo hệ thống bình quân luật thì một quãng tám được chia đều thành 12 nốt gồm: C C# D D# E F F# G G# A A# B. Âm giai (hoặc còn gọi là Thang âm, Gamme hoặc Scale) là tập hợp của 8 nốt liền kề từ cao độ thấp nhất đến cao độ cao nhất được chọn theo nhiều quy luật khác nhau từ 12 nốt ở trên thành các bậc, các cung không thay đổi tùy vào mục đích sử dụng của bạn như thế nào. Nốt bậc một được gọi là chủ âm và nó sẽ là tên gọi của âm giai đó.

  • Các loại âm giai

Mỗi dân tộc có một hệ thống âm giai riêng. Ví dụ, Việt Nam có hệ thống âm giai ngũ cung hay còn được gọi là ngũ âm (ví dụ, C D E G A). Trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam thì ngoài thang âm ngũ cung căn bản đó là: 1 cung – 1.5 cung – 1 cung – 1 cung – 1.5 cung (ví dụ, C Eb F G Bb), nó còn được chia ra các khu vực lãnh thổ nhỏ hơn, ví dụ như khu vực Tây nguyên thì có hệ thống âm giai theo kiểu lục âm: 2 cung – 0.5 cung – 1 cung – 2 cung – 0.5 cung (ví dụ, C E F G B); hoặc: thang âm vọng cổ miền Tây Nam bộ: 1.5 cung+ – 1 cung- – 1 cung – 1 cung – 1.5 cung (ví dụ, Eb+ F- G A C). Nhật bản cũng có hệ thống âm giai ngũ cung (A B C E F). Các nước phương tây thì có âm giai thất cung (C D E F G A B) và đây được xem là âm giai phổ thông được sử dụng nhiều nhất trên thế giới.

Tóm lại, có bốn loại âm giai cơ bản đó là:

  • Âm giai thất cung (Diatonic): là âm giai có 7 nốt chứa Âm giai trưởng và Âm giai thứ;
  • Âm giai nữa cung (Chromatic): là âm giai có các nốt cách nhau nữa cung;
  • Âm giai Blues: là âm giai có sáu nốt chứa Âm giai trưởng và Âm giai thứ; và
  • Âm giai ngũ cung (Pentatonic) là âm giai chỉ có năm nốt.

Nói chung, các âm giai được phân biệt bởi hai yếu tố là số lượng nốt và khoảng cách giữa các bậc có trong âm giai đó.

  • Chi tiết các loại âm giai
  • Âm giai thất cung

Âm giai thất cung bao gồm hai loại âm giai là Âm giai trưởng (Major scale)Âm giai thứ (Minor scale). Sự khác nhau giữa hai loại âm giai này là vì các cung và nữa cung được sắp xếp khác nhau giữa các bậc nốt trong hệ thống âm giai.

Âm giai trưởng được phân ra làm ba loại là: Âm giai Trưởng tự nhiên, Âm giai Trưởng hòa thanh và Âm giai Trưởng giai điệu. Trong đó:

  • Âm giai Trưởng tự nhiên có công thức như sau: 1, 1, ½, 1, 1, 1, ½. Ví dụ, Âm giai đô trưởng là: C – D – E – F – G – A – B – C;
  • Âm giai Trưởng hòa thanh có công thức như sau: 1, 1, ½, 1, ½, 1 ½, ½. Ví dụ Âm giai đô trưởng là: C – D – E – F – G – Ab – B – C. Âm giai Trưởng tự nhiên mà có âm bậc VI hạ xuống nửa cung thì được gọi là Âm giai Trưởng hòa thanh.
  • Âm giai Trưởng giai điệu có công thức như sau: 1, 1, ½, 1, ½, 1, 1. Ví dụ âm giai đô trưởng là: C – D – E – F – G – Ab – Bb – C. Âm giai Trưởng tự nhiên mà có âm bậc VI và bậc VII hạ xuống nửa cung thì được gọi là Âm giai Trưởng giai điệu.

Tương tự, Âm giai thứ cũng được phân làm ba loại như sau: Âm giai Thứ tự nhiên, Âm giai Thứ hòa thanh và Âm giai Thứ giai điệu. Trong đó:

  • Âm giai Thứ tự nhiên có công thức như sau: 1, ½, 1, 1, ½, 1, 1. Ví dụ Âm giai La thứ là: A – B – C – D – E – F – G – A;
  • Âm giai Thứ hòa thanh có công thức như sau: 1, ½, 1, 1, ½, 1 ½, ½, hợp âm chủ. Ví dụ âm giai La thứ là: A – B – C – D – E – F – G# – A. Do yêu cầu về hoà âm khi cần hấp dẫn mạnh từ hợp âm bậc V về hợp âm chủ (bậc I), âm bậc VII của âm giai sẽ được nâng cho gần hơn với âm bậc VIII bằng cách nâng bậc VII của âm giai Thứ tự nhiên lên nữa cung, để nó trở thành cảm âm, từ chỗ thấp hơn bát âm 1 cung thì giờ chỉ còn là nữa cung, do đó nó sẽ được giải quyết về bát âm rõ ràng hơn và từ đó hình thành nên Âm giai Thứ hòa thanh.
  • Âm giai Thứ giai điệu có công thức như sau: 1, ½, 1, 1, 1, 1, ½. Ví dụ Âm giai La thứ: A – B – C – D – E – F# – G# – A. Âm giai Thứ giai điệu được xây dựng bằng cách nâng bậc VI và bậc VII của Âm giai Thứ tự nhiên lên nữa cung. Như vậy, Âm giai Thứ giai điệu chỉ khác Âm giai Trưởng tự nhiên duy nhất ở bậc III. Âm giai Thứ giai điệu thường được sử dụng khi giai điệu đi lên, khi tác giả bản nhạc muốn tăng cường cảm xúc của một giai điệu đi dần từ bậc V lên bậc VIII. Tuy nhiên điều đó không có nghĩa Âm giai này không được sử dụng khi giai điệu đi xuống. 

Nhìn vào hai (ton) (giọng) C và Am, bạn sẽ thấy rằng các hợp âm của chúng giống nhau hoàn toàn. Vì thế, hai âm giai C và Am được gọi là hai âm giai tương đương: C/Am. Từ đó có thể kết luận rằng Âm giai tương đương là hai âm giai dùng chung một bộ hợp âm.

  • Âm giai nữa cung (Chromatic)

Âm giai nửa cung hoặc còn được gọi là âm giai đồng chuyển, bao gồm 12 nốt mà hai nốt liền kề chỉ cách nhau nửa cung. Âm giai nửa cung được tạo ra bằng cách tập hợp tất cả các nốt của âm giai trưởng và âm giai thứ, sau đó giáng bậc II và thăng bậc IV. Chức năng chính của Âm giai nửa cung là tô màu hoặc tô điểm cho các âm của âm giai trưởng và âm giai thứ. Nó không giúp xác định một âm điệu nào cả nhưng mang lại cảm giác chuyển động và căng thẳng. Từ lâu, nó đã được sử dụng để gợi lên sự đau buồn và mất mát.

  • Âm giai Blues (Pentatonic)

Âm giai Blues được sử dụng rất rộng rãi trong các thể loại âm nhạc chứ không phải bị giới hạn trong dòng nhạc “Blues” như nhiều người nghĩ. Âm giai Blues cũng được phân ra làm hai loại là Âm giai trưởng và Âm giai thứ. Sự khác nhau giữa hai âm giai này là vì các cung và nữa cung được sắp xếp khác nhau giữa các bậc nốt trong hệ thống âm giai.

  • Công thức của Âm giai Trưởng Blues như sau: 1, ½, ½, 1 ½, 1, 1 ½; và
  • Công thức của Âm giai Thứ Blues như sau: 1 ½, 1, ½, ½, 1 ½, 1.

Âm giai Blues được xây dựng dựa trên ba hợp âm trội. Trong trường hợp của C Pentatonic, ba hợp âm đó là C7 – F7 – G7.  Lưu ý, khi tay phải của bạn chơi lead theo âm giai Blues thì tay trái của bạn vẫn phải bấm các hợp âm trưởng hoặc thứ bình thường vì trong âm giai Blues chắc chắn sẽ có đầy đủ hoặc ít nhất là một phần của các nốt có trong hợp âm trưởng hoặc hợp âm thứ đó. Ví dụ, Âm giai đô thứ Blues có các nốt sau: C – Eb – F – F# – G – A. Trong khi đó, hợp âm Cm có ba nốt là: C, Eb, G và tất cả ba nốt đó có trong âm giai đô thứ Blues. Hợp âm Fm có ba nốt là: F Ab C thì có hai nốt là F, C có trong âm giai đô thứ Blues. Hợp âm G7 có bốn nốt là G B D F thì có hai nốt G, F có trong âm giai đô thứ Blues.

  • Âm giai ngũ cung (Chromatic)

Nhạc ngũ cung được sử dụng rộng rãi trong nhạc Rock, Blues, Metal, Jazz, Fusion, Country và nhiều thể loại khác. Âm giai Pentatonic chỉ bao gồm năm nốt, bắt đầu với nốt gốc và kết thúc là một quãng tám của nốt gốc đó.

Vì nhạc ngũ cung chỉ có năm nốt, trong đó nhạc Ngũ cung của Trung Quốc là: Cung, Thương, Giốc, Chũy, Vũ. Nhạc Ngũ cung của Trung Quốc khi du nhập vào Việt Nam đã dần dần được người Việt “Việt hóa” thành Hò, Xự, Xang, Xê, Cống và thêm âm thứ 6 là Líu. Trong đó, Hò = Đồ, Xự = Rê, Xang = Fa, Xê = Sol, Cống = La và vì thế bạn không thể dùng toàn bộ các hợp âm của âm nhạc phương Tây (là thể loại nhạc thất cung) để đặt hợp âm cho nhạc ngũ cung. Do đó, khi đệm đàn piano, bạn chỉ có thể rải nốt thay vì chơi hợp âm.

Nhạc ngũ cung cũng được chia thành điệu thức trưởng và điệu thức thứ. Nguyên tắc chính của nhạc ngũ cung là hai nốt liền kề nhau sẽ không được cách nhau nửa cung. Như vậy, bằng cách loại bỏ âm bậc IV và âm bậc VII của âm giai trưởng tự nhiên 7 nốt của nhạc thất cung thì sẽ tìm ra được công thức của trưởng ngũ cung. Công thức của trưởng ngũ cung như sau: 1, 1, 1, 1 ½ 1. Ví dụ, C, D, E, G A C. Đối với điệu thức thứ ngũ cung, bằng cách loại bỏ âm bậc II và âm bậc VI của âm thứ trưởng tự nhiên của nhạc thất cung thì sẽ ra công thức của thứ ngũ cung. Công thức của thứ ngũ cung như sau: 1 1/2, 1, 1, 1 1/2, 1. Ví dụ, C Eb F G Bb C.

Riêng đối với các bài hát có âm hưởng dân ca Nam bộ thì bạn nên dùng thang âm Nam bộ (ví dụ các bài chiếc áo bà ba, mưa rừng, v.v…). Theo đó, âm bậc VI sẽ được tăng lên nửa cung so với âm giai ngũ cung thứ (nếu hát thì rung nốt thứ 3). Ví dụ, âm giai Am là La-Đô-Rê-Mi-F#-Lá. Có một số bài hát bolero thì cần có sự kết hợp giữa âm giai thứ ngũ cung hoặc trưởng ngũ cung với thang âm Nam bộ.

Đối với các bài hát mang âm hưởng núi rừng tây nguyên thì bạn lại tận dụng các cặp nửa cung Mi-Fa và Si-Đô theo hai cặp chơi riêng là: Đô-Rê-Mi và Sol-Si-Đô.

Đối với các bài hát ở vùng Thanh Nghệ Tỉnh theo lối hát ru thì thang âm gồm ba nốt theo 2 quảng 4 đúng. Ví dụ như: C F Bb.

Đối với các bài hát về Huế thì cũng dùng dạng trưởng ngũ cung và thứ ngũ cung như ở trên. Cái lắc léo kế tiếp của nhạc ngũ cung là ở mỗi vùng miền lại có cách luân chuyển, sắp xếp, nhấn nhá thứ tự các nốt theo những cách khác nhau tạo ra những hệ ngũ cung đặc trưng mà khi nghe là sẽ hình dung được đây là âm nhạc của vùng miền nào. Việt Nam thì có ngũ cung Bắc, ngũ cung Huế, ngũ cung Tây Nguyên, v.v…. còn ở các nước khác ở Phương Đông thì có ngũ cung của Nhật Bản, ngũ cung của Ấn Độ, v.v…

  • Ứng dụng âm giai khi chơi đàn piano

Học về âm giai rất có ích cho việc chơi đàn paino vì nó giúp bạn xác định được đúng những nốt nhạc mà có thể được sử dụng trong bản nhạc. Ví dụ, trong âm giai đô trưởng thì các nốt giai điệu sẽ luôn là C D E F G A B. Từ đó, nó giúp bạn sáng tạo (improvise) những giai điệu mới lạ tùy theo cảm xúc của bạn tại từng khoảnh khắc. Bên cạnh đó, bạn sẽ không còn bị bó buộc chỉ trong hai âm giai quen thuộc đó là Âm giai Trưởng và Âm giai Thứ trong phần lớn các bản nhạc phổ biến trên thế giới mà còn có thể sử dụng những âm giai của các vùng miền khác.

Ngoài mục đích giúp lead nhạc ngẫu hứng, học Âm giai còn giúp cho bạn: (i) có được cảm âm tốt; (ii) dò tìm giai điệu của bản nhạc; (iii) dò (ton) giọng của bản nhạc; (iv) đặt hợp âm phù hợp cho bản nhạc; và (v) độc tấu bản nhạc.

Bài viết này của tôi được viết trên cơ sở dựa vào những kiến thức âm nhạc mà tôi đã được học cũng như những kinh nghiệm tập chơi đàn piano trong nhiều năm qua. Nếu bạn thấy những thông tin chia sẻ của tôi ở trên là hữu ích cho việc học đàn piano của bạn, xin hãy ủng hộ tôi bằng một cú click chuột vào website này nhé www.phuoc-partner.com. Cám ơn bạn rất nhiều và chúc bạn thành công chinh phục loại nhạc cụ khó tính này nhé. Xin chào bạn.