Kỹ thuật sáng tác bài hát (Phần 1 – cách tìm và phát triển Motif)

1474
  • Nguyễn Hữu Phước biên soạn dựa trên kinh nghiệm học piano của mình
  • Sáng tác bài hát tức là người nhạc sĩ tạo ra và phát triển giai điệu. Vậy giai điệu là gì? Giai điệu có thể hiểu một cách nôm na là sự tập hợp của những nốt nhạc lần lược xuất hiện liên tiếp nhau. Giai điệu trong tiếng Anh được gọi là Melody hay Tune, Voice, Line. Giai điệu (Melody) gồm 3 thành phần chính đó là: Tiết Tấu (Rhythm), Cao độ (Pitch)Cường độ (Dynamic).
  • Trong Tiết Tấu (Rhythm)thì có Motif hay Motive (Mô-Típ hay đoạn nhạc khởi ý), Phrase (Câu nhạc), Section (Đoạn Nhạc hay Khúc Nhạc hay Nhạc Khúc). Trong đó, Mô-Típ là thành phần nhỏ nhất nhưng quan trọng nhất, nhiều Mô-Típ kết hợp với các thành phần khác tạo thành Câu nhạc, nhiều Câu nhạc tạo thành Đoạn nhạc và nhiều Đoạn nhạc sẽ tạo thành Bài hát (Song).
  • Một ca khúc thường có 1 đoạn (A), 2 đoạn (A, B) hay 3 đoạn (A, B, Á). Mỗi đoạn có vài câu và các câu lại nối kết với nhau để tạo ra một đoạn. Có một số ca khúc lại có tới 4 đoạn (A, B, C, Á) trong đó C là đoạn bắt cầu (ví dụ như bài Và Con Tim đã vui trở lại của Đức Huy (… nếu tôi phải đi qua vực sâu tối, tôi sẽ không sợ hải gì, vì người ở gần bên tôi mãi…).
  • Trình tự biểu diễn một ca khúc phổ thông ở Việt Nam thường có kết cấu với sự tham gia của 5 thành phần chính: mở đầu (intro), trình bày (presentation), cầu nối (episode) hoặc dạo giữa hay còn gọi là giang tấu (interlude), tái hiện (Reprodution), và kết (Ending). Cũng có trường hợp đoạn Intro được dẫn bằng cách ca sĩ nói dẫn hay đọc thơ.
  • Mô-Típ là một đoạn nhỏ trong bài hát, có thể chỉ là một vài nốt nhạc trong ½ ô nhịp, 1 hoặc 2 ô nhịp hay dài nhất thường cũng chỉ đến tối đa 4 ô nhịp. Mô-Típ tạo ý tưởng chủ đạo cho bài hát hoặc thể hiện được tính chất hay tính cách đặc trưng của bài hát. Có hai loại Mô-Típ đó là Mô-Típ giai điệu và Mô-Típ tiết nhịp. Trong khi Mô-Típ giai điệu tập trong vào chất lượng quãng và đường cong của giai điệu thì Mô-Típ tiết nhịp lại tập trung vào mẫu tiết điệu. Khi một mẫu tiết điệu được lặp lại thì nó sẽ trở thành Mô-Típ tiết nhịp. Mô-Típ có thể dài hoặc ngắn, đơn giản hay phức tạp.
  • Làm sao tìm được Mô-Típ của bài hát? dễ thôi, Mô-Típ thường nằm ở phần đầu của đoạn A của bài hát. Từ một Mô-Típ ngắn gọn đó, nhạc sĩ sẽ phát triển nó lên bằng nhiều cách. Lưu ý là để cho phần Mô-Típ và phần Mô-Típ phát triển có thể hòa quyện liền lạc với nhau thì phần Mô-Típ phát triển phải có đầy đủ thành phần của Mô-Típ chính hay chỉ là một phần của Mô-Típ trong đó.
  • Có 15 cách tiêu biểu để phát triển Mô-Típ như sau:
  • lập lại Mô-Típ cùng bậc với Mô-Típ nguyên mẫu;
  • lập lại Mô-Típ nguyên mẫu nhưng ở bậc cao hơn hay thấp hơn Mô-Típ nguyên mẫu;
  • lập lại Mô-Típ nguyên mẫu ở các quãng khác với Mô-Típ nguyên mẫu;
  • tách Mô-Típ nguyên mẫu ra thành từng mảnh và sử dụng các mảnh đó để tạo thêm các câu nhạc kế tiếp của từng mảnh;
  • mở dài Mô-Típ nguyên mẫu bằng cách thêm các chất liệu tiết tấu mới hay sử dụng các mảnh của Mô-Típ nguyên mẫu hoặc lặp lại một mảnh nào đó;
  • lộn ngược Mô-Típ nguyên mẫu (nhưng không phải là đảo quãng);
  • thay đổi tiết nhịp của Mô-Típ nguyên mẫu bằng cách thay đổi trường độ (ngắn hoặc dài hơn) một vài nốt trong Mô-Típ nguyên mẫu;
  • thêm các nốt hoa mỹ vào trong Mô-Típ nguyên mẫu nhưng độ dài của Mô-Típ nguyên mẫu không thay đổi;
  • làm chậm lại thời gian của Mô-Típ nguyên mẫu hay chỉ là một mảnh của Mô-Típ nguyên mẫu;
  • tăng thời gian của Mô-Típ nguyên mẫu hay chỉ là một mảnh của Mô-Típ nguyên mẫu;
  • đảo thứ tự các mảnh của Mô-Típ nguyên mẫu;
  • mở rộng Mô-Típ nguyên mẫu bằng cách làm dài chúng thêm bằng cách chèn chất liệu mới vào giữa Mô-Típ nguyên mẫu;
  • thu ngắn Mô-Típ nguyên mẫu bằng cách bỏ một vài mảnh của Mô-Típ nguyên mẫu;
  • bớt các nốt trong Mô-Típ nguyên mẫu nhưng độ dài của Mô-Típ nguyên mẫu không thay đổi; và
  • viết Mô-Típ nguyên mẫu ngược lại từ cuối ra đầu.
  • Câu nhạc có độ dài từ 2, 3, 4, 8, 16, 32.. ô nhịp) và các câu nhạc có thể có độ dài bằng nhau hay chỉ gần giống nhau. Còn các đoạn nhạc đôi lúc khác nhau về Mô-Típ và Phrase ví dụ như Giang tấu, đoạn đầu, điệp khúc.
  • Khi sáng tác ca khúc thì nên làm sao cho các nốt giai điệu đi lên đi xuống theo sơ đồ hình Sin để giai điệu có lúc trầm lúc bổng dễ đi vào lòng người. Trong giai điệu cũng như hòa điệu thì nếu giai điệu có nhảy quãng thì cũng chỉ nhảy tối đa 1 quãng 8 mà thôi. Các quãng tăng và quãng giảm của giai điệu thường rất khó hát. Dòng nhạc mà có các quãng 2 tăng và 4 tăng là những quãng thường bị cấm sử dụng vì không có hòa âm.
  • Trong một đoạn nào đó của ca khúc thì các tiết tấu của giai điệu không nên lặp lại quá 2 lần, sau 2 lần thì nên thay đổi tiết tấu trên cơ sở giảm bớt hay phát triển thêm nốt tiết tấu của 2 lần trước đó để không bị lặp lại gây nhàm chán rồi sau đó thì có thể quay lại với tiết tấu ban đầu nếu muốn.