3 vấn đề kỹ thuật để sử dụng pedal piano hiệu quả

930

Nguyễn Hữu Phước biên soạn dựa trên kinh nghiệm học piano của mình

Có một bộ phận rất quan trọng trên cây đàn piano mà nếu không có nó thì bạn sẽ không thế nghe được tiếng đàn du dương, mềm mại, truyền cảm và có chiều sâu của cây đàn piano, đó chính là 3 cái bàn đạp (pedal) nằm phía dưới chân của bàn phím piano. Nói chung, chức năng chính của Pedal là hỗ trợ âm thanh giúp cho tiếng đàn phát ra được hay và hoàn hảo hơn. Trên bản nhạc, ký hiệu Ped tức là Pedale cho biết là bạn phải dẫm Pedal và ký hiệu * cho biết là phải nhả Pedal ra. Pedal bên trái được gọi lạ Soft Pedal, có chức năng chính là khi đánh nốt bass trẩm thì vẫn nghe được tiếng vang dài tương tự như khi đạp Pedal bên phải nhưng các nốt kế tiếp sau nốt bass của hợp âm bên tay trái sẽ không vang như âm bass nữa và như vậy bạn có thể sử dụng kỹ thuật staccato nhưng vẫn đảm bảo được độ ngân dài của nốt bass trong một số tác phẩm âm nhạc mà cần được xử lý như vậy. Thật ra, nếu bạn là người mới tập chơi piano thì không cần quan tâm đến Pedal bên trái ngay vì chưa thật cần thiết. Còn đối với Pedal ở giữa thì chủ yếu được dùngkhi bạn cần tập đàn mà lại không muốn tiếng đàn làm phiền những người bên cạnh hay bạn tập đàn vào ban đêm. Khi đạp và lảy sang bên trái Pedal giữa này, tiếng đàn sẽ giảm tiếng vang hơn phân nữa. Còn Pedal bên phải được gọi là Pedal vang âm và thường được sử dụng nhiều nhất. Khi đạp và giữ Pedal bên phải, âm thanh của đàn sẽ được tách ra khỏi dây đàn và làm cho dây đàn rung lên một thời gian dài và cho âm thanh ngân vang ngay cả khi tay bạn đã nhấc ngón tay ra khỏi phím đàn. Do đó, Pedal tay phải rất phù hợp khi bạn chơi các bài hát có tính chất tình cảm, lãng mạn, du dương mà cần sử dụng kỹ thuật legato để giúp cho giai điệu và hợp âm phần đệm hòa quyện với nhau và vang xa. Nếu bạn là người mới tập chơi đàn piano thì cần biết cách sử dụng Pedal bên phải trước khi tìm hiểu đến cách sử dụng hai Pedal còn lại. Có thể nói, Pedal bên phải sử dụng rất hiệu quả khi bạn chơi các nốt có trong cùng một hợp âm (ví dụ như chạy fill-in, appe chẳng hạn), hay khi có các dấu luyến câu mà phải làm sao cho mượt mà, mềm mại v.v…. cho nên đòi hỏi bạn một quá trình tập luyện công phu, bạn cần tập luyện cách sử dụng Pedal bên phải cho thuần thục, nhuần nhuyễn một cách tự nhiên để tạo thành phản xạ để đạt được kết quả như mong muốn. 

Tuy nhiên, dù Pedal bên phải có công năng tuyệt vời như vậy nhưng nếu bạn sử dụng sai chức năng hay đối nếu bạn là người mới tập chơi (khi mà lực bấm ngón tay của bạn còn yếu) tận dụng chúng như là một cách để khuếch đại âm thanh cho tiếng đàn được vang to và liền tiếng thì sẽ vô hình trung bạn đã làm cho âm thanh của các nốt nhạc bị nhòe tiếng hay còn được gọi là bị “tạp”, bị “bẩn, làm cho người nghe khó phân biệt được âm thanh của các nốt nhạc một cách rõ ràng, đặc biệt là các nốt ở các quãng 2 có cao độ gần nhau từ ½ đến 1 cung. Hay khi chuyển từ một hợp âm này sang một hợp âm khác, nếu bạn vẫn tiếp tục giữ Pedal bên phải thì các nốt của cả hai hợp âm trước và hợp âm sau sẽ hòa trộn vào nhau, tạo nên một sự hòa thanh mới mà không phải của hợp âm trước cũng không phải của hợp âm sau mà có thể gây khó nghe. Cái khó của người mới tập chơi đàn piano là nếu cứ giữ Pedal bên phải lâu thì âm thanh sẽ bị vang rền do các nốt nhạc được hoà trộn vào nhau kéo dài, nhưng nếu không đạp và giữ Pedal bên phải thì tiếng đàn sẽ nghe rời rạc, không mềm mại và có chiều sâu. Do đó, có thể nói rằng Pedal bên phải có thể giúp bạn sáng tạo hơn, tạo ra thứ âm nhạc có chất lượng hơn nhưng lại đòi hỏi bạn sự luyện tập sao cho phù hợp, không ngừng học hỏi, khám khá những kỹ thuật mới để có được hiệu quả tốt nhất. Trong quá trình luyện tập, bạn cũng nên lắng tai nghe hiệu quả của âm thanh do chính bạn sử dụng Pedal bên phải tạo nên để từ đó rút ra kinh nghiệm cho việc sử dụng Pedal hiệu quả nhất, bạn có thể quay video lại một đoạn nhạc mà bạn đang tập để bạn nghe xem hiểu quả của nó như thế nào để thực hiện một số điều chỉnh cho phù hợp.

Để tập được kỹ thuật đạp Pedal bên phải, đỏi hỏi bạn phải tập trung đến ba việc quan trọng chính như sau: (1) Xác định đúng thời điểm cần đạp Pedal; (2) Đạp Pedal sâu hay đạp lơi; và (3) Khi nào thì nên sử dụng Pedal và khi nào thì không.

  • Về điểm (1) – Xác định đúng thời điểm cần đạp Pedal bên phải: Nếu bạn là người mới tập đàn Piano thì do tứ chi của bạn không thể làm việc độc lập với nhau được mà thường đi thành cặp, tức là chân phải sẽ có quán tính cử động theo sự cử động của tay phải và tương tự chân trái sẽ cử động theo sự cử động của tay trái. Do đó, ban đầu bạn thường được giáo viên hướng dẫn là khi nốt bass của hợp âm bên tay trái và nốt giai điệu bên tay phải rơi vào các phách mạnh ở đầu các ô nhịp thì bạn sẽ nhấc Pedal bên phải lên rồi đạp và giữ ngay Pedal bên phải tại thời điểm đó để hai tay và hai chân phối hợp với nhau cho dễ. Cách này có thể tạm chấp nhận được ở giai đoạn học ban đầu vì khi đạp Pedal bên phải như thế sẽ có một đoạn ngắn trường canh đáng kể của ô nhịp của hợp âm trước bị mất độ vang của hợp âm trước do vào thời điểm đó chân của bạn đã nhấc lên để lấy đà để đạp Pedal bên phải vào phách mạnh kế tiếp. Tuy nhiên, sau một thời gian tập luyện và khi bạn đã có thể dần dần tự chủ, độc lập được tứ chi, vững về nhịp, phách thì bạn nên bắt đầu tập đạp Pedal bên phải theo kiểu đạp “lỗi nhịp”, tức là Pedal bên phải sẽ được nhấc lên vừa ngay tại đầu phách mạnh ô nhịp của hợp âm sau và ngay tức thì đạp xuống sau khi hợp âm sau vừa được đánh xuống. Cách này sẽ giảm thiểu được việc một đoạn khá ngắn ô nhịp của hợp âm trước không bị mất độ vang hay nếu có mất thì cũng không đáng kể mà làm ảnh hưởng đến độ vang của hợp âm sau. Bên cạnh đó, đối với các bài nhạc có tiết tấu nhanh mà bạn cần chơi theo kiểu chập hợp âm hay trong trường hợp phần đệm của bạn bị lùi về phía bên tay trái nhiều quá, nếu bạn dậm Pedal bên phải vào phách mạnh rồi lại nhấc lên chờ rồi lấy đà để đạp Pedal khi vào phách mạnh kế tiếp thì âm thanh có thể bị vang rền, làm ồn. Trong trường hợp đó, bạn nên dậm Pedal bên phải ở phách mạnh rồi nhấc Pedal lên ngay để không bị ồn rồi chờ cho đến phách mạnh kế tiếp thì bạn lại tiếp tục lấy đà rồi dậm vào Pedal bên phải;
  • Về điểm (2) – Nên đạp Pedal bên phải sâu hay lơi?: Việc này sẽ tùy thuộc chủ yếu vào việc trong một ô nhịp có nhiều hợp âm hay không. Nếu ô nhịp đó chỉ có một hợp âm duy nhất thì bạn nên đạp Pedal bên phải sâu và giữ lại ở đó cho đến hết ô nhịp. Tuy nhiên, nếu trong ô nhịp đó có từ hai hợp âm trở lên thì bạn nên đạp Pedal bên phải lơi đi vì khi đạp lơi thì chân phải của bạn mới có đủ thời gian nhấc lên và đạp xuống Pedal bên phải vào đầu hợp âm kế tiếp. Cũng có trường hợp, dù trong ô nhịp chỉ có 1 hợp âm thôi nhưng bạn vẫn phải đạp lơi đi đó là khi theo ý đồ nào đó của nhạc sĩ có liên quan đến nội dung ca từ của bản nhạc; và
  • Về điểm (3) – Khi nào thì sử dụng Pedal bên phải và khi nào thì không: Pedal bên phải thường được sử dụng đối với các bài nhạc có sử dụng kỹ thuật legato, đó thường là các bài nhạc buồn, tình cảm, lãng mạn, du dương. Đối với những bài nhạc đòi hỏi kỹ thuật non-legato thì bạn vẫn có thể sử dụng Pedal bên phảimột cách chừng mực. Riêng đối với các bài nhạc hay một đoạn nhạc nào đó trong bài nhạc mà phải sử dụng kỹ thuật staccato tạo độ nẩy thì tạm thời bạn không nên dùng đến Pedal bên phải này.

Tóm lại, việc sử dụng Pedal nói chung và Pedal bên phải nói riêng giúp bạn có thể sáng tạo bản nhạc theo cách mà bạn mong muốn vì nó góp phần trong việc làm ảnh hưởng đến chất lượng âm thanh của bản nhạc. Bên cạnh đó, việc sử dụng Pedal cũng một phần phụ thuộc nhiều vào không gian nơi chơi nhạc như thế nào (trong phòng hòa nhạc, nhà riêng hay ngoài trời…), tính chất của bản nhạc (vui hay buồn, hoánh tráng hay lãng mạn…) và thậm chí là phụ thuộc vào từng loại đàn (Steinway & Son, Yamaha, Kawai…) hay còn hơn thế nữa đó là đến từng cây đàn cùng loại (cũ hay mới…). Bạn phải không ngừng học hỏi để đạt được hiệu quả tốt nhất mà khả năng của bạn có thể đạt tới. Ngoài việc cố gắng luyện tập, khi tập đạp Pedal, bạn cần tìm hiểu để khám phá những kỹ thuật mới mà có thể ứng dụng cho chính bạn. Từng Pedal, từng cây đàn piano đều có những đặc tính riêng, có những yếu tố sẽ có ảnh hưởng nhất định đến chất lượng âm thanh khi sử dụng cho nên bạn cần có thời gian để khám khá, tìm tòi ra những sự khác biệt nhằm khắc phục các nhược điểm và phát huy những ưu điểm để việc học tập của bạn đạt được kết quả tốt nhất có thể.